Cytologia pozwala ocenić wygląd komórek pobranych z szyjki macicy i wychwycić nieprawidłowości, zanim rozwiną się w bardziej zaawansowane zmiany. Samo pobranie materiału trwa zwykle kilka minut i może zostać wykonane podczas wizyty ginekologicznej. Co dokładnie bada cytologia, jak wygląda pobranie materiału i kiedy warto zgłosić się na badanie?
Cytologia – co to za badanie i co można dzięki niej wykryć?
Cytologia jest badaniem polegającym na pobraniu komórek z powierzchni szyjki macicy i okolicy kanału szyjki, a następnie ich ocenie pod mikroskopem.
Celem badania jest wykrycie komórek prawidłowych oraz takich, których budowa może wskazywać na zmiany śródnabłonkowe lub nowotworowe. Ujednoliceniu opisywania wyników służy system Bethesda, dzięki któremu możliwe jest zakwalifikowanie stwierdzonych nieprawidłowości do określonych kategorii i zaplanowanie dalszego postępowania [5].
Jakie jest znaczenie cytologii we współczesnej profilaktyce nowotworowej?
Znaczenie cytologii jest ściśle związane z naturalnym przebiegiem zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego, czyli HPV. To przetrwałe zakażenie onkogennymi typami HPV, a nie pojedynczy kontakt z wirusem, jest najważniejszym czynnikiem prowadzącym do rozwoju zmian przedrakowych i raka szyjki macicy. Większość zakażeń HPV ulega samoistnemu wyeliminowaniu lub staje się niewykrywalna.
Dodatni wynik testu na HPV nie jest zatem równoznaczny ani z obecnością raka, ani nawet ze zmianą przedrakową. Problemem jest przede wszystkim utrzymywanie się zakażenia wysokiego ryzyka przez dłuższy czas, ponieważ zwiększa ono prawdopodobieństwo rozwoju nieprawidłowości komórkowych. Cytologia nie wykrywa samego wirusa – ocenia natomiast, czy jego obecności lub innym procesom towarzyszą zmiany w budowie komórek szyjki macicy [1].
Na czym polega cytologia?
Badanie wykonuje się na fotelu ginekologicznym. Po założeniu wziernika lekarz lub położna uwidacznia szyjkę macicy, a następnie za pomocą odpowiedniej szczoteczki pobiera z jej powierzchni i kanału komórki przeznaczone do oceny laboratoryjnej. Sam moment pobrania trwa krótko. Pacjentka może odczuwać ucisk związany z założeniem wziernika oraz niewielki dyskomfort podczas kontaktu szczoteczki z szyjką macicy, jednak cytologia zwykle nie wymaga znieczulenia. Po badaniu może pojawić się niewielkie, krótkotrwałe plamienie, zwłaszcza jeżeli szyjka macicy jest bardziej podatna na krwawienie [4].
Szczególne znaczenie ma uzyskanie materiału ze strefy transformacji, czyli obszaru, w którym spotykają się różne typy nabłonka i w którym rozwija się znaczna część zmian przedrakowych szyjki macicy. Osoba oceniająca preparat analizuje wygląd komórek, między innymi ich wielkość, kształt oraz budowę jądra komórkowego.
Jakość próbki ma bezpośredni wpływ na to, czy preparat będzie nadawał się do wiarygodnej oceny. Jeśli materiał jest zbyt skąpy, zawiera zbyt wiele komórek zapalnych albo nie został pobrany z właściwego miejsca, wynik może zostać uznany za niewystarczający diagnostycznie i wówczas konieczne bywa ponowne wykonanie badania. Jeżeli w obrazie komórek zostaną stwierdzone nieprawidłowości, lekarz może zalecić dodatkowe badania, takie jak test HPV, kolposkopia czy biopsja.
Kiedy wykonać cytologię i jak często ją powtarzać?
Częstotliwość badań przesiewowych zależy między innymi od wieku, wcześniejszych wyników, rodzaju stosowanego schematu profilaktyki oraz indywidualnych czynników ryzyka. W Polsce Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy obejmuje obecnie kobiety w wieku 25–64 lat.
W ramach programu stosowany jest między innymi schemat oparty na teście HPV HR wykonywanym co 5 lat, a w przypadku dodatniego wyniku wykonuje się dalszą ocenę materiału cytologicznego. Dostępny jest również schemat oparty na cytologii wykonywanej w określonych odstępach. Zasady programu mogą się zmieniać, dlatego termin kolejnego badania warto ustalać na podstawie aktualnych zaleceń oraz wcześniejszych wyników [3].
| Sytuacja | Kiedy wykonać cytologię? | Jak często? |
| Profilaktyka bez objawów | Zgodnie z aktualnym programem badań przesiewowych | Według obowiązującego schematu |
| Nieprawidłowy wcześniejszy wynik | W terminie zaleconym po poprzednim badaniu | Indywidualnie |
| Dodatni wynik HPV HR | Gdy cytologia jest wskazana jako dalszy etap oceny | Zgodnie z algorytmem diagnostycznym |
| Po leczeniu zmian szyjki macicy | W ramach kontroli po leczeniu | Według zaleceń lekarza |
| Ciąża | Jeśli istnieje wskazanie do badania | Zgodnie z indywidualnym zaleceniem lekarza |
Jak przygotować się do cytologii i co oznacza nieprawidłowy wynik?
Najlepsza próbka cytologiczna to taka, która pozwala laboratorium ocenić odpowiednią liczbę dobrze zachowanych komórek. Z tego względu przed badaniem warto ograniczyć czynniki mogące utrudnić ocenę materiału.
Przed pobraniem warto pamiętać o kilku praktycznych zasadach:
- jeżeli to możliwe, badanie należy zaplanować poza okresem intensywnego krwawienia miesiączkowego,
- przed badaniem warto poinformować osobę pobierającą materiał o ciąży, wcześniejszych nieprawidłowych cytologiach, zabiegach na szyjce macicy oraz aktualnie stosowanych lekach dopochwowych,
- przy objawach infekcji intymnej, takich jak nasilone pieczenie, świąd czy nietypowe upławy, dobrze jest wcześniej omówić z lekarzem optymalny termin badania [2],
- nie należy samodzielnie odstawiać zaleconego leczenia tylko po to, aby wykonać cytologię,
- jeżeli w poprzednim wyniku zalecono kontrolę w określonym terminie, należy kierować się tym zaleceniem, a nie standardowym odstępem przeznaczonym dla populacji ogólnej.
Źródła:
- Schiffman M., Wentzensen N., Wacholder S. i in., Human papillomavirus testing in the prevention of cervical cancer, Natl Cancer Inst. 2011, 103(5): 368–383.
- MSD, Cytologia – co to za badanie, jak wygląda i kiedy je zrobić?, online: Cytologia – co to za badanie, jak wygląda i kiedy je zrobić?.
- NFZ, Profilaktyka raka szyjki macicy, 14.11.2019, online: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy.
- Gośliński J., Cytologia klasyczna – badanie i wyniki, 18.02.2025, online: https://www.zwrotnikraka.pl/cytologia/.
- ACOG, Cervical Cancer Screening, 07.2025, online: https://www.acog.org/womens-health/faqs/cervical-cancer-screening.
Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.
