Literatura

Lubieżny thriller czy opowieść o traumie? Recenzja powieści „Obsesyjna miłość” Eleny Ferrante

 

Zagmatwana relacja między matką i córką

 

 

Historia zaczyna się od tego, że matka już nie żyje, utonęła, odziana tylko w stanik z misternej koronki. I od tego również, że matka, dojrzała kobieta o imieniu Amalia i jej dorosła córka, Delia, bardzo się różniły i dlatego córka trochę się matki bała. Zapach matki przepełniał mieszkanie córki niepokojem... Już tutaj czytelnik może przypuszczać, że relacja między tymi dwiema kobietami nie była zwykła w żadnym aspekcie. Że powieść Eleny Ferrante pt. „Obsesyjna miłość” ma więcej wspólnego z obsesją niż z miłością.

 

 

Przypuszczenia potwierdzają się już w trakcie jednej z pierwszych scen. Delia, w trakcie pogrzebu, nie roni ani jednej łzy, za to na myśl, że nie będzie musiała już martwić się o matkę, między jej nogami pojawia się ciepła ciecz. Oprócz nas nikt tego na pogrzebie nie zauważa, narratorką jest bowiem właśnie Delia. To ona nam o tym opowiada. W którą stronę może nas poprowadzić taka narratorka?

 

 

Dwa ciała, dwie tożsamości, ta sama osoba

 

 

Inna scena z początku powieści ma miejsce w drodze na cmentarz. Właściwie to nie jest scena. Scena zbuduje się dopiero w ostatnich aktach, kiedy czytelnik już będzie na ten widok przygotowany. Teraz to jest mignięcie, ledwie krótki stan niepokoju  w umyśle Delii.  

 

 

Kondukt pogrzebowy właśnie mija wóz handlarza. Jarmarczna „Cyganka”– tani olej na płótnie – mija ciało Amalii w trumnie. To dwa ciała tej samej kobiety, w zupełnie innych formach istnienia i nieistnienia. Autorem tej i setek innych „Cyganek” jest mąż Amalii, wiezionej teraz w trumnie z naprzeciwka. Fabularny majstersztyk. Estetyczny prezent autorki na przywitanie z czytelnikiem: dwie wersje Amalii, które będą się ścierać przez cały utwór. Podłożem zaś tego procesu będzie obszar wspomnień, wyobrażeń i odkryć jej córki, Delii. To właśnie ona patrzy na obraz ojca po drugiej stronie ulicy, to ona widziała pozującą matkę w dzieciństwie. I to ona patrzyła jak ojciec tłukł do krwi tę samą matkę z zazdrości. 

 

 

 

Przemoc, lubieżność i patologie

 

 

 

W całej powieści znajdziemy mnóstwo elementów przemocy, które Ferrante pokazuje jako wpisane w tradycyjny, patriarchalny układ społeczny; oczywisty element życia neapolitańskich rodzin. Mamy tu mnóstwo gwałtowności, bicia, poniżania, wykorzystywania, nieopanowanej żądzy, namiętności, zazdrości. Na tym, i tak już mocno skomplikowanym tle społecznym, rozgrywają się na naszych oczach patologie rodzinne i osobiste dramaty Delii i Amalii. Chronologia zdarzeń jest pomieszana, jedne zdarzenia mają miejsce tu i teraz, inne są przywoływane w formie wspomnień i snów, jeszcze inne są zwyczajnie wymyślane, tyle, że o tym nie wiemy od razu. W każdym razie tygiel tych niewyjaśnionych spraw i zagadkowych zdarzeń, który stanowi fabularny węzeł powieści, jest nabrzmiały od brudu, lubieżności i niedopowiedzeń.

 

 

Tożsamość z majaków i wspomnień

 

 

W trakcie lektury powieści Ferrante, zdajemy sobie sprawę, że elementy tożsamości głównej bohaterki i narratorki, Delii, są powiązane organicznie z tożsamością jej matki, Amalii. Ta powieść to mroczna gra o tożsamość, nie tylko głównej bohaterki,  ale też gra z czytelnikiem o tożsamość narracyjną, o to żeby wytrzymał i zobaczył, co może z tego wyniknąć. Gra o możliwość utworzenia figury połączonych osobowości matki i córki. To będzie tożsamość nawarstwiona. W taki projekt wpuszcza czytelnika autorka Obsesyjnej miłości. Osobowość Delii staje się zrozumiała poprzez losy Amalii i odwrotnie. Szczególnie, że to córka opowiada i odsłania przed czytelnikiem tajemnice życia matki. Już od początku uczymy się widzieć obie te postaci jednocześnie, jako pewną rozrastającą się w nieoczekiwany sposób, pokręconą hybrydę.

 

 

Ferrante udziela nam wskazówek, wiedzie przez ciemne i parne zaułki Neapolu, w ucieczce przed gwałtownymi mężczyznami, w pogoni za odpowiedziami. Każe nam się przeciskać między męskimi udami w kolejce miejskiej, uciekać pod wiaduktem przed nachalnymi facetami. Wprowadza nas do opuszczonych kamienic i wilgotnych piwnic, przypomina sen o oślizgłych językach, czasem pozwala nam odpocząć, w ciemnym schowku, w ciele kilkuletniej dziewczynki, która to sobie wszystko wyobraża, albo tego się boi, co wychodzi na jedno. Delia snuje swoje wspomnienia o matce i tropi lęki z dzieciństwa. 

 

 

Kiedy trafia do piwnicy pod niegdysiejszą cukiernią, gdzie znajduje starą, pocerowaną bieliznę swojej matki i swoje własne, brudne od krwi miesięcznej majtki, domyślamy się, że była już w tej piwnicy wcześniej. I to wtedy zaczęła się snuć ta smutna historia. 

 

 

Wymagania Eleny Ferrante wobec czytelnika są jak zwykle wysokie. To jest magia chorób psychicznych i wiedza o ich naturze zaangażowana w literaturę. Traumy z dzieciństwa wciąż pracują w wyobraźni i pamięci ciała głównej bohaterki. Treści, które mają nam pomóc w rozwiązaniu zagadek okazują się innymi zagadkami, kolejnymi tajemnicami. Ferrante świetnie sobie w tym świecie dewiacji psychicznych radzi. Podobnie jak genialnie poradziła sobie w stworzeniu niesamowicie skomplikowanej osobowości Olgi z Czasu porzucenia, gdzie bohaterka rozwarstwia się na oczach czytelnika. 

 

 

Trauma i zmiany osobowości

 

 

W Obsesyjnej miłości mamy zabawę z dysocjacją odbywającą się „w odwrotnym kierunku”, literacką wariację na temat dysocjacji. Wektor zmian osobowości bohaterki jest skierowany do wewnątrz. Tu nie mamy rozwarstwienia tylko zrośnięcie elementów osobowości dwóch osób, asymilację, przyswojenie i zintegrowanie konstrukcji psychicznej. Utożsamienie matki i córki. Dobry pomysł fabularny, prawdopodobny i przekonywający, biorąc pod uwagę, że to jest uzasadniona reakcja organizmu na traumatyczną sytuację z dzieciństwa głównej bohaterki. W aspekcie formalnym – jest to propozycja ostrej gry złożona czytelnikowi. Przed nami hardcore. Aż do sceny, w której zgadzają się dokumenty tożsamości.

 

 

Postaci żeńskie, które tworzy Ferrante są fascynujące pod każdym względem. W Obsesyjnej miłości tożsamość Delii-Amalii rozwija się przez całą powieść. Spoiwem jest seksualnie pobudzona wyobraźnia głównej bohaterki, cielesność tej powieści i język wyrosły z żywiołu cielesności. Płeć i cielesność u Ferrante mówią bardzo wyrazistymi językami. Postaci od pierwszych stron tętnią życiem, wydzielają intensywne zapachy i ociekają albo oblewają się potem. I wszystko w tej książce aż klei się od cielesnych oparów, od nastroju jakiejś pokręconej gry, perwersyjnej i nieprzyjemnej. Klimat jaki tworzy Ferrante jest zupełnie niepowtarzalny, niepokojący, wykraczający mocno poza tzw. społeczną „normalność”. Właściwie nie poznajemy tu niemalże żadnych normalnych postaci. Wszyscy uczestnicy tej historii są jakoś skrzywdzeni i raczej nieszczęśliwi, przez co zdeprawowani i lubieżni, choć bynajmniej nie bardziej przez to zrozumiali i czytelni. 

 

 

Cały świat stworzony tu przez Ferrante, przerośnięty jest brudem i patologią, ludzie ukazani w wersji zdeformowanej, kalekiej, groteskowej i wulgarnej. Szarpani namiętnościami i obsesjami, pogrążeni w oparach tytoniu, alkoholu, wyziewach ciał i ulic. Zagubieni między wspomnieniami, plotkami, pomówieniami sąsiadów, donosami dzieci i własnymi domysłami. To lubieżny thriller, który opowiada o traumach córki i matki. O ich traumatycznym zrośnięciu i życiu pełnym obsesji.

 

 

Obsesyjna miłość jest powieścią porywająco napisaną i świetnie skonstruowaną. To arcydziełko narracyjne. Po raz kolejny jestem zachwycony talentem i warsztatem pisarskim Eleny Ferrante. To przerażająco dobra pisarka.

 

 

Paweł Kaczorowski

 

 

Elena Ferrante, Obsesyjna miłość

tłumaczenie; Lucyna Rodziewicz-Doktór

Wydawnictwo Sonia Draga, 2018

 

 

 

Paweł Kaczorowski - Ivo

Paweł Kaczorowski - Ivo

45 Polska
68 artykułów 18 tekstów 486 komentarzy
Paweł Kaczorowski - pseudonim: "Ivo" (PiK): ur. w 1975 r., studiował filozofię na UWr.; krytyk literacki, poeta, performer, moderator wydarzeń artystycznych Twórca projektów, m.in.: LiteratRura i Freedniówka Artystyczna 2006'; Nisza Krytycznoliteracka …
Zasłużeni dla serwisu
Komitet Centralny


Dodaj komentarz anonimowo lub zaloguj się
 
Paweł Kaczorowski - Ivo
Paweł Kaczorowski - Ivo 16 września 2020, 22:39
Przeczytałem w ciągu ostatnich kilku dni jakieś pięć, sześć artykułów na temat "Obsesyjnej miłości", dostępnych w sieci. Recenzje blogerów, blogerek, ale też jedną recenzję, która miała aspiracje "profesjonalno-krytycznoliterackie" Jestem po tej lekturze przerażony. "Obsesyjna miłość" to powieść szczególna. Pomysł narracyjny jest niesamowity i... trudny do wytrzymania. To rodzaj eksperymentu na czytelniku. Ferrante (kimkolwiek jest) ma bardzo rzetelne przygotowanie psychologiczne. Tutaj tematem jest trauma, bardzo przekonywająco opisana na poziomie objawów cielesnych bohaterki (trauma jest zapamietywana przez ciało znacznie intensywniej niż przez umysł), ale też trauma jako początek długiego procesu zmian w osobowości bohaterki. Myk polega na tym, że możemy sobie uświadomić naturę tych zmian dopiero przyjmując optykę bohaterki, która jest w fazie psychicznych transformacji, jej ostatecznego stadium. Więc autorka zaprasza nas do projektu, w stylu "zobacz świat z perspektywy chorej psychicznie osoby, będącej w ostrej fazie dysocjacji". Tu nie ma żadnego dystansu. Główna bohaterka jest narratorką. To jest trudna i wymagająca lektura, dlatego część czytelników jej zwyczajnie nie zrozumiała. Recenzje, które znalazłem w Internecie świadczą, że ludzie piszący je nie odważyli się nawet spróbować wejść w ten narracyjny projekt. Żenujący brak rozumienia tekstu spowodowany jest najczęściej... uslinymi próbami racjonalnego przedstwienia sobie "treści książki". Ludzie są tak uparci w swym przywiązaniu do racjonalności i logicznej wykładni świata, że odbierają sobie szansę na doświadczenie uczestnictwa w lekturze powieści Ferrante. Tak. To jest tak dobrze napisane, że niektórym ludziom będzie się wydawało niemożliwe. Jakby pisarka pomyliła się i pomieszała wątki... Tym bardziej mnie ta proza porusza, tym bardziej też przeraża...
przysłano: 13 września 2020 (historia)


Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.

Zgłoś obraźliwą treść

Uzasadnij swoje zgłoszenie.

wpisz wiadomość

współpraca