Literatura

Zimbabwe i trudne relacje ze sobą, czyli recenzja nominowanej do Bookera powieści „This Mournable Body”

 

Trylogia z Zimbabwe

 

Tsitsi Dangarembga to zimbabwańska pisarka (rocznik 1959), której debiutancka powieść z 1988 roku, zatytułowana Nervous Conditions, była pierwszą książką z Zimbabwe napisaną w języku angielskim przez czarnoskórą kobietę. Ten mocny debiut doczekał się kontynuacji w postaci wydanej w 2006 roku powieści The Book of Not, a następnie ostatniej części trylogii – nominowanej do tegorocznej Nagrody Bookera książki This Mournable Body. Cały cykl nosi tytuł pierwszej części, Nervous Conditions i śledzi losy bohaterki imieniem Tambu, od jej dzieciństwa i dorastania w Rodezji, w burzliwych latach siedemdziesiątych (które doprowadziły do zdobycia niepodległości przez Zimbabwe w latach osiemdziesiątych), aż po dorosłe życie w Harare w ostatniej dekadzie XX wieku.

 

Nie tak miało być

 

Na początku This Mournable Body zastajemy Tambu w nienajlepszym momencie życia: nie zrobiła kariery, nie założyła rodziny, nie ma pracy i mieszka w hostelu dla młodych dziewcząt, w którym właścicielka wciąż przypomina jej, że przekroczyła już górną granicę wieku określoną w regulaminie i musi się wyprowadzić. Tambu szuka więc nowego zakwaterowania, wyprowadza się z hostelu, a następnie zatrudnia się jako nauczycielka biologii w szkole dla dziewcząt. Ale wszystko to dalekie jest od życia, jakie chciałaby wieść; sama jest daleka od osoby, jaką chciałaby być. W pewnym momencie Tambu zauważa gorzko: Kiedy byłaś młoda i bojowo nastawiona, uprawiając kolby kukurydzy w rodzinnej wiosce i sprzedając je, żeby zarobić na szkołę, nie byłaś tą osobą, którą się stałaś. Kiedy i jak to się stało?” (tłum. D.C.).

 

Dalej będzie jeszcze gorzej: praca w szkole okaże się źródłem ciągłej frustracji i stresu, co w połączeniu z niepewnością i niezadowoleniem doprowadzi Tambu do załamania nerwowego i krótkiego pobytu w szpitalu psychiatrycznym. Po wyjściu ze szpitala na jakiś czas zamieszka u nielubianej kuzynki, aż w końcu znajdzie pracę w agencji ekoturystycznej prowadzonej przez dawną koleżankę – by i tu podjąć kolejne wątpliwe decyzje. Słowem: wszystko w życiu Tambu zdaje się iść zupełnie nie tak.

 

Drugoosobowa narracja

 

Być może stąd pomysł autorki, by opowiedzieć całą historię w narracji drugoosobowej. Tambu nie może uwierzyć w to, co stało się z jej życiem i z nią samą, dlatego dystansuje się od siebie, opowiadając o sobie przy pomocy drugoosobowego „ty. Zabieg ciekawy, bo w literaturze dość rzadki. Od razu zwraca też uwagę, na to, co w tej powieści chyba najważniejsze – czyli na mocno problematyczny stosunek narratorki do samej siebie.

 

Niezdrowa rywalizacja

 

Mimo, że lata szkolne dawno już zostawiła za sobą, Tambu nigdy nie wyzbyła się wykształconych w młodości tendencji do niezdrowego współzawodnictwa. Praktycznie w każdej sytuacji zawodowej czy rodzinnej, bohaterka widzi innych ludzi – a zwłaszcza inne kobiety – jako zagrożenie. Jeśli ktoś w jej otoczeniu osiąga sukces, jest to dla niej synonim jej własnej porażki. Tak niezdrowo rozumiany sukces prowadzi do ciągłego niezadowolenia z siebie. Tambu non stop towarzyszy przekonanie, że nie robi wystarczająco dużo, że nie wykorzystuje możliwości, które dostała od życia.

 

Trudno odmówić jej ambicji – pracuje ciężko, stara się i walczy z przeciwnościami losu, ale robi to wszystko z niewłaściwych pobudek. Nie dąży do sukcesu po to, by spełniać się w życiu i znaleźć satysfakcję, ale po to, by udowodnić komuś (komukolwiek), że jest od niego lub od niej lepsza. A i tak nigdy nie udaje jej się pozbyć przekonania, że nie wystarcza.

 

Tambu to bez wątpienia postać wiarygodna psychologicznie i dobrze napisana. I przy tym bardzo, bardzo irytująca. I chyba głównie z tego powodu This Mournable Body było dla mnie powieścią tak męczącą w odbiorze.

 

Tambu jako reprezentacja

 

Desperacja głównej bohaterki, jej ciągła potrzeba wykazywania się i udowadniania swojej wartości są szczególnie jaskrawo widoczne w starciu z białą koleżanką, Tracey – właścicielką agencji ekoturystycznej. Ten epizod skończy się wyjątkowo kiepsko, bo Tambu praktycznie sprzeda agencji swoją rodzinną wioskę, zmuszając jej mieszkanki, by tańczyły z obnażonymi piersiami dla rozrywki europejskich turystów. I tu przychodzi mi do głowy myśl, że być może Tambu reprezentuje w tej historii coś więcej: problematyczny związek swojego kraju z własną przeszłością i kulturą. Że jej niezdrowe dążenie do wykazania się, to w istocie walka narodu wyrwanego z rąk kolonizatorów o znalezienie swojego miejsca w świecie, o zaistnienie – nawet przy użyciu wątpliwych środków.

 

This Mournable Body to zdecydowanie niełatwa lektura. Tsitsi Dangarembga pozwala nam, poprzez postać Tambu, zajrzeć do psychiki zgnębionej i pełnej problemów, a jednocześnie – do kraju zgnębionego i pełnego problemów. I zostawia nas z tym, co zobaczyliśmy, nie pokazując drogi wyjścia.

 

Tsitsi Dangarembga, This Mournable Body

Wydawnictwo Graywolf Press, 2018

 

źródło obrazków: theguardian.com

Tutaj znajdziesz artykuły o kolejnych pięciu nominowanych do Bookera 2020 pozycjach:

 

1. Matka, tożsamość i pamięć. Recenzja nominowanej do Bookera powieści Avni Doshi „Burnt Sugar”

2. Weekend z życia rasizmu - recenzja nominowanej do Bookera 2020 powieści Brandona Taylora „Real Life”

3. Sobowtór cesarza i wojowniczki Etiopii – recenzja „The Shadow King” Maazy Mengiste, nominowanej do Bookera 2020

4. Nałóg, Glasgow i bezradna miłość – recenzja powieści D. Stuarta „Shuggie Bain” nominowanej do Bookera 2020

5. Koczownicy i świat na krawędzi. Recenzja nominowanej do Bookera 2020 powieści Diane Cook „The New Wilderness”

 

 

Dominika Ciechanowicz

Dominika Ciechanowicz

38 Zielona Góra
335 artykułów 39 tekstów 2800 komentarzy
Zasłużeni dla serwisu
Współpraca


Dodaj komentarz anonimowo lub zaloguj się
 
przysłano: 10 listopada 2020 (historia)


Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.

Zgłoś obraźliwą treść

Uzasadnij swoje zgłoszenie.

wpisz wiadomość

współpraca