Nocne życie Bohdana Zadury

„Nocne życie” to literacki kompozyt, którego właściwości nie są sumą czy średnią poszczególnych jego komponentów, a w którym natomiast jeden ze składników odpowiedzialny jest za spójność, podczas gdy pozostałe zapewniają większość pozostałych „właściwości”.

 

Z tym, że ów „element spajający” występuje w tym przypadku nie pojedynczo, lecz

w ilości większej, a są nim motywy przewodnie tekstów: nocne wojaże i cały bagaż rekwizytów, który się z tym wiąże. „Wodniki odkryją w sobie artystyczną duszę. Powrócicie do porzuconych projektów i niedokończonych spraw. Inspiracją będą dla was sny. Nie zrażajcie się krytyką osoby, która nie zna się na sztuce” ― takim mottem zaczerpniętym z horoskopu zaczyna się podróż przez tomik Zadury.

 

Owe „atrybuty podróżnika”, tak często pojawiające się w przedstawionych tekstach, to chociażby telefon, papieros, czasopismo, współpasażerowie czy przedział pociągu. Czasem pojawiają się tylko na chwilę, jakby mimochodem, innym z kolei razem stają się istotną częścią wiersza (np. Jakieś kolorowe / prawicowe czasopismo w utworze 517 bis), choć zdarza się też, że zostają wspomniane dopiero w puencie czy w zawoalowanych aluzjach — jak to jest z paleniem w tekstach Cztery kobiety oraz [Nawet jeśli to prawda].

 

Wspomniane wcześniej nocne wojaże można rozumieć dosłownie, bo chociaż utwory Zadury dają się poznawać głównie jako wiersze, to wiele rzeczy sugeruje, że utwory te nie muszą się trzymać sztywnych ram jakiejkolwiek klasyfikacji. Na początku czytania otrzymujemy sygnał, który nas uprzedza, że za strukturą wierszy może kryć się coś innego, niż tylko konwencja, w jakiej powstaje współczesna poezja, a ów znak pojawia się już w motcie. Możemy je potraktować żartobliwie — wszak autor nie szczędzi nam zabaw słownych, po wielokroć podszytych ironią, które to cechy zdają się być znakiem rozpoznawczym tego tomiku; jeśli jednak zwrócimy uwagę na zdanie: Inspiracją będą dla was sny, może to zaważyć na naszym odbiorze książki. Zwłaszcza, gdy idąc dalej przypatrzymy się konstrukcji wykreowanego świata, w którym nie rządzą prawa logiki, której podporządkowane jest nasze myślenie na jawie1, co widać szczególnie w wierszu Nocne życie w początkach kwietnia 2009:

 

      poczta była ruchoma
      poczta była kobietą
      trafiłem na nią
      jadąc autobusem

 

Tego typu zabiegi można rozumieć na różne sposoby. Primo: jako zgrabnie ujętą metaforę; secundo: jako żywy zapis snu — we śnie przecież wszystko jest możliwe, także kobieta-poczta, którą można zrozumieć naprawdę dosłownie i na którą faktycznie natrafić możemy podczas jazdy autobusem; tertio: jako połączenie dwóch powyższych, bowiem żadne z nich się nie wyklucza i nie ma w tym nic uwłaczającego, wręcz przeciwnie! Wyraźnie tłumaczy to Erich Fromm w książce Zapomniany język: „Nie dziwię się, że niektórzy zawdzięczają marzeniu sennemu odkrycie jakiegoś skarbu, że ktoś mógł zasnąć jako wielki ignorant, a po spotkaniu z muzami we śnie obudzić się jako poeta; przytrafiło się to niektórym za moich czasów, i nie ma w tym nic dziwnego”. Dalej pisze też Fromm, że „sen otwiera drogę duszy ku najdoskonalszym wglądom w prawdziwe rzeczy, tej duszy, która wcześniej nie pożądała tego wglądu ani też nie chciała wznosić się w sferę intelektu i pobudza ją do przekroczenia granic natury”2.

 

A skoro już mowa o granicach:

 

      szarym pociągiem
      przekroczyłem
      szarą granicę

 

      dwa wiersze i znaczki
      gdzieś tam są
      po tamtej stronie

 

I znów możemy zastanawiać się, w którą stronę należałoby się skłonić przy odszukiwaniu sensów — sen czy zabieg poetycki: znaczki są gdzieś tam, na Białorusi? A może, ponadto, jest mowa o granicy, o której wspomina Fromm, i te Zadurowe

      tysiące znaczków
      niezbędnych do ofrankowania
      tych dwóch niewielkich
      przesyłek

 

które przecież fizycznie nie mogą się zmieścić, zostawia Zadura za granicą snu i dzieli się z nami tym wrażeniem w tekście? Za pójściem tropem snu przemawiają także dalsze fragmenty tego poematu. Na początku utworu mamy podany czas: W nocy z pierwszego na drugiego, i nie ma tu nic nadzwyczajnego. Zatrzymać na chwilę może nas natomiast kolejne odniesienie do daty: W nocy z drugiego na pierwszego, podczas której to nocy nastąpiło zaburzenie nie tylko czasu, ale także i przestrzeni, bo o ile wcześniej bohater spędził trzy dni na Białorusi, o tyle chwilę później (czy może właśnie: wcześniej) podróżował już kilka dni po Stanach Zjednoczonych. Pod koniec tej części poematu znowu jest mowa o przekraczaniu granic:

 

      przejście na drugą stronę
      nie wydawało się możliwe

 

Choć słowa te odnoszą się do wcześniej opisanej rzeki, nasuwa się jeszcze inne skojarzenie: czyżby chodziło o śmierć? Jest to tym bardziej możliwe, gdy weźmie się pod uwagę inne wiersze z tego zbioru, w których Zadura właściwie bez skrępowania, za to z dużą dozą autoironii porusza temat starzenia się:

 

      przenoszę wzrok na kobietę
      obok której siedzę

 

      myślę
      Bóg dał Bóg wziął

 

Za starością natomiast od wieków ciągnie się przecież temat śmierci, m.in. tej, która zastaje człowieka we śnie. Rozważyć zatem można, czy to o tym jest mowa w wierszu Inny pokój:

 

      w krótkiej chwili
      po przebudzeniu
      nie wiesz
      gdzie jesteś

 

      za którymś razem
      tak już może zostać
      na zawsze

 

Oczywiście, nie jest to jedyne możliwe odczytanie, przecież ilu czytelników, tyle interpretacji. Mnie nasuwa się jednocześnie kolejna, którą najchętniej łączę z pierwszą oraz z napomknieniem Fromma, że „Papuasi Kiwai z Nowej Gwinei brytyjskiej wierzą, że jeśli czarownikowi uda się złapać duszę kogoś, kto właśnie śni, śniący nigdy się już nie obudzi”3, dzięki któremu przypomina mi się, że według mitologii greckiej Sen był bratem Śmierci, oraz z kwestią, która może zająć człowieka w długie jesienne wieczory, a którą prawdopodobnie jako pierwszą zajął się mędrzec Zhuāngzǐ: „Śniło mi się, że byłem motylem, i nie wiem, czy jestem człowiekiem, któremu śniło się, że jest motylem, czy też jestem motylem, któremu się śni, że jest człowiekiem”. I równie nierozstrzygalną dla mnie sprawą są wiersze z Nocnego życia: sny, które są wierszami, czy wiersze, które są snami?

 

 

 

________________________

 

[1] E. Fromm, Zapomniany język, Kraków 2009, s. 10.

[2] Ibidem, s. 101.

[3] Ibidem, s. 86-87.

 

 

 

 

© Magdalena Czuczwara

 

 

 

 

Bohdan Zadura

Nocne życie

wyd. Biuro Literackie, Wrocław 2010

s. 93, okładka miękka

Alex Reed

Alex Reed

29 Głogów
20 artykułów 3 teksty 40 prac 1 nagranie 203 komentarze 12 tekstów piosenek
Zasłużeni dla serwisu


Dodaj komentarz anonimowo lub zaloguj się
 
Justyna D. Barańska
Justyna D. Barańska 24 maja 2011, 09:14
o! A ja jestem wodnikiem, to może powinnam potraktować książkę jako skierowaną do mnie? ;)
Alex Reed
Alex Reed 24 maja 2011, 16:34
Myślę, że jako wodnik jesteś szczególnie zachęcana do tworzenia. :D
Marcin Sierszyński
Marcin Sierszyński 24 maja 2011, 16:52
Magdo! Cudownie potraktowałaś tę książkę. "Nocne życie" jako życie we śnie; Jung wyjaśnił nam, że śniąc o nas na księżycu - naprawdę na tym księżycu się znajdujemy, jest to rzeczywistość senna, życie senne, życie nocne. Fromm pięknie rozwinął tą myśl, to dla mnie jedna z ważniejszych jego książek.

Masz dużo ciekawych przemyśleń!
Alex Reed
Alex Reed 24 maja 2011, 18:28
Dziękuję. :)

W kwestii snu nie zachwycałabym się aż tak Jungiem (ani tym bardziej Freudem!), uważam, że w ich teoriach są lekkie braki, wynikające chyba z uporu. Dlatego wolę oprzeć się w głównej mierze na sądach Fromma. :)
Marcin Sierszyński
Marcin Sierszyński 24 maja 2011, 20:03
Ach, Magdo, tym większą przyjemność mi sprawiasz. Nie było lepszego psychoanalityka nad Fromma.
Justyna D. Barańska
Justyna D. Barańska 24 maja 2011, 21:53
Kurcze, muszę się zgodzić z Lemurem :) też Fromma najmilej wspominam
Alex Reed
Alex Reed 24 maja 2011, 22:43
Jak to miło, że wszyscy jesteśmy tacy zgodni. ;p
przysłano: 20 grudnia 2010 (historia)


Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.

Zgłoś obraźliwą treść

Uzasadnij swoje zgłoszenie.

wpisz wiadomość


lub tradycyjnie
login lub email
hasło